 |
|
दुर्गा पूजा
|
दुर्गा पूजा
आज् आश्शिन् माशेर् शुक्ला षष्ठि तिथि श्री श्री शारदिया दुर्गा पुजा प्राक् खन् । आबार् एक्टि बत्सर् परे मा आमादेर् काछे एशेछेन् । आम्रा जांरा मात्रि भक्त तांरा सारा बछोर् मायेर् एइ अपूर्ब मूर्ति दर्शनेर् जन्न अत्यन्त बेकुल् भाबे अपेख्खा करे थाकि । मा तांर् भक्त शन्तान्देर् काछे शुदु असुर् नाशिनि नन् । तिनि तंदेर् काछे एकान्त आपनार् जन् । मायेर् एइ भाव् के उपलब्धि करेइ भक्त कोबि बोलेछेन् “ मांर् हांशि मुख् करे भुबन् आलो, मायेर् कोले शोभे भक्त दल् । मायेर् प्रसारितो प्रेमो बाहु आमादेर् तरे” । आर् श्री श्री जगन्मातार् अपूर्ब मात्रि भाबेर् प्रकाश् ओ बिकाश् बर्तमान् काले श्री मा शारदा देविर् मध्ये देख्ते पाइ । तिनि एक् जाय्गाय् बोलेछेन् “जानो तो बाबा, जगते शकलेर् उपर् श्री श्री ठाकुरेर् मात्रि भाब् छिलो आर् तार् बिकाशेर् जन्न एबार् आमाके रेखे गेछेन्” । जाइ होक् आम्रा बर्तमान् प्रशंगे फिरे आशि ।
श्री रामकृष्ण बोल्तेन्, मतृ भाव् शुद्ध भाव् । शाधनार् शेश् कथा । मायेर् भालोबाशा शब् थेके नि:शार्थ ओ पबित्र । छेलेर् काछे मा शब् किछु । तार् पक्खे जा जा दर्कार् मा समस्त किछुइ बेबस्था करेन् । जेमन् खावा-दावा, रक्खा करा, शिक्खा देवा इत्यादि । मा ओ शिशूर् सम्पर्क स्वाभाविक्, निबिड् ओ शुद्ध ।
शक्तिर् पूजा शारा भारत् बर्षे प्रचलितो । राबण्-बधेर् पूर्बे राम् दुर्गाके पूजा करेछिलेन् । बीर् माराठा राष्ट्र्नायक्, शिवाजि, मा भवानिर् एकान्त भक्त छिलेन् । गुरु गोबिन्द् सिन्घ् मा दुर्गार् पूजक् छिलेन् ।
आश्शिन् माशे, महालयार् पर् थेके न टि दिन् नवरात्रि हिशाबे श्शीकृत हए। शारा भारत् बर्शेइ बिभिन्न भाबे एइ नवरात्रि पालितो होए थाके । कोथाओ कोथाओ एके दसेरा उत्सब बलेन् । ए शमये जगन् माता बिभिन्न रूपे पूजिता हन् । बंग देशे एइ शमय् मा दुर्गार् पूजा हए । देखा जाए जे एक् मात्र बंग देशेर् अधिबाशिदेर् मध्ये एइ दुर्गा पूजा अत्यन्त गभीर् भाबे प्रबेश् करेछे ।
दुर्गा पूजार् पौराणिक् तात्पर्ज्य : दुर्गा पूजार् शंगे बिभिन्न पौराणिक् काहिनि जडित ।
१. देबर्षि नारदेर् निर्देशे श्री रामचन्द्र राबणबधेर् पूर्वे देवि दुर्गार् आराधना करेछिलेन् । बर्तमान् कालेर् एइ दुर्गोत्सब् श्री रामचन्द्रेर् दुर्गा पुजारि अनुशरन् ।
२. द्वितीय प्रचलित मत्टि होलो जे, देवि उमा कैलास् थेके एयि तीन् दिनेर् जन्न तार् पित्रालय् फेरे आशेन् । बंग देशे प्रचलित मत् होलो मा उमा एइ तीन् दिन् भक्तदेर् शंगे बाश् करेन् । जे आगोमोनि गान् गुलि गावा हए शेगुलि तार् आगमन् वार्तार् परिचायक् ।
३. तृतीयो मत्टि होलो शति देवि के निये । शति बा उमा एइ नाम् गुलि, जदि ओ श्री श्री चण्डि ते उल्लेख् नेइ, किन्तु दुर्गा पूजार् मूल् मन्त्रे आम्रा देवि दुर्गा के ’दक्ख जग्ग बिनाशिनि’ बले उल्लिखित देखि । अर्थात् जिनि दक्खेर् जग्ग बिनाश् करेछिलेन् ।
४. शब् थेके गुरुत्वपूर्ण मत्टि होलो देवि दुर्गा के निये । दुर्गा शब्द अर्थ विश्लेशन् कर्ले पावा जाए, द अक्खर्टि दैत्य नाशक्, उ कार् विघ्न नाशक्, रेफ रोग् नाश्क्, ग पाप् नाशक्, अ कार् भय् ओ शत्रु नाशक् । अर्थात् दैत्य, विघ्न, रोग्, पाप्, एवं भय् ओ शत्रु होते जिनि रक्खा करेन् तिनि दुर्गा । आबार् जार् तत्व दूरधिगम्य, अर्थात् जाके जाना खूब् कठिन्, तिनि दुर्गा । आबार् एक् मते जिनि दुर्ग नामक् ओशूर् के नाश् करेछिलेन् तिनि दुर्गा नामे ख्यातो । चण्डिते देवि दुर्गा होलेन् एक् शतन्त्र देवि ।तिनि अन्न कोनो पुरुष् देबतार् शंगि नन् । श्री श्री चोण्डि : जदियो चोण्डि मार्कण्डेय पूराणेर् अन्तर्गतो, तथापि एटि एक्टि शतन्त्र शास्त्र हिशाबे श्शीक्रितो होयेछे. चोण्डिर् रचना होयेछे ख्रीश्टियो शष्ठो ओ नबम् शताब्दीर् मध्य भागे. चोण्डि के तीन् भागे भाग् करा होयेछे.
१. प्रथम् भागे देवि महामाया रूपे बर्णितो होयेछेन्. शेखाने देवि होलेन् विष्णूर् जोगनिद्रा. महामाया होछेन् एक् तामासिक् शक्ति जे मानुष् के अलश् ओ निद्रा तूर करे तोले. एयि महामायार् प्रभाबे विष्णू निद्रामग्न होयेछिलेन्. तखन् विष्णूर् कर्नमूल् थेके मधु ओ कैटभ नामक् दूटि दैत्य श्रिष्टिकर्ता ब्रह्मार् विनाश् कोर्ते उद्द्यतो होलेन्. ब्रह्मा तखोन् योगनिद्रा रूपिनि महामायार् स्तब् कोर्ते लाग्लेन्. सन्तुष्टा होये महामाया बिष्णुर् जोगनिद्रा भंग कोर्लेन्. विष्णु जेगे उठे मधु ओ कैटभ् के बध कोर्लेन्
२. दित्तियो भागे देवि दुर्गा के महिशासुर् मर्दिनि रूपे आक्खातो होयेछे । काहिनि टि एइ रूप् जे, अत्यन्त प्रताप्शालि दैत्यराज्, महिशासुर् स्वर्ग लोक् अधिकार् करे देबतादेर् बिताडितो करेन् । शेइ पराजितो देब् गन् तखन् बिष्णु ओ शिबेर् काछे गिये तांदेर् दुस्सम्बाद् जानालेन् । एइ शम्बाद् शुने शिब्, बिष्णु ओ अन्यान्य देबतारा क्रुद्ध होए उठ्लेन् । तांदेर् शम्मिलितो क्रोध् एक्टि ज्योतिर्मय् रूप् निलो एबं तार् परिनत होलो एक् दिब्य स्त्री मुर्ति ते । शेइ देवि के बला हए चोण्डिका बा अम्बिका । शेइ दिब्य ज्योतिर्मय् मुर्ति दर्शन् करे महिशासुर् तार् सैन्यदेर् पाठालेन् देवि के आक्रमण् करार् जन्ने। किन्तु देवि से समस्त ओसुर्देर् पराभूत् कोर्लेन् । तार्पर् शयं महिशासुर् महिषेर् रूप् धरे एशे देवि के आक्रमण् कर्लेन् । देवि तखन् तार् उपर् झापिये पडे ताके शूले बिद्धो करेन् एबं तार् मस्तक् छिन्न करेन् । देव्गण् एइ दृश्य देखे अत्यन्त आनन्दितो ओ शोस्ति अनुभव् करेन् एबं तांरा सम्मिलितो भाबे देविर् स्तुति गान् कोर्ते थाकेन् ।
३. तृतीयो भागे देविके पार्वति रूपे देखा जाए । एखाने देवि अम्बिका नामे ख्यातो होयेछेन् । एकदा शुम्भ निशुम्भ नामे दैत्त-द्वै त्रिभुवन् अधिकार् करेन् एबं देवतादेर् शर्ग थेके ताडिये देन् । भीषन् युद्धेर् पर् देवि शुम्भ ओ निशुम्भ के बद्ध् करेन् ।
श्री श्री चोण्डिर् मुख्य उद्देश्य
१. श्री श्री चोण्डिर् मुख्य उद्देश्य होलो शक्ति के महिमान्नितो करा । देवि होच्छेन् ब्रह्मेर् क्रिया शक्ति । शक्ति के शाधारणत स्त्री रुपे गन्य करा जाये । श्री रामकॄष्ण बोल्तेन् जिनि ब्रह्मो तिनि शक्ति तिनि इ मा । शकल् मायेर् तिन्टि भूमिका । जन्म दान् करा, पालन् करा ओ रक्खा करा । चोण्डी ते तृतीय भाग्टीर् उपर् जोर् देवा होयेछे । भगबान् कोनो दूरेर् बस्तु नोन् । तिनि शकलेर् काछे आछेन् । तिनि निजेर् शन्तान् के शमस्त बिपद् थेके रखा करेन् ।
२. आम्रा शर्बदा भगबान् के प्रेममय् ओ कोरुणामय् बोले मोने करि । आम्रा भुले जायि जे भगबानेर् आर् एक्टि कठोर् रूप् आच्छे । एइ कठोर् रूप् श्री कृष्ण ओर्जुन् के विश्वरूप् दर्शनेर् माध्यामे देखिये छिलेन् । शेइ एक् भयंकर् रूपेर् बर्णना आम्रा चोण्डिते खुंजे पायि ।
३. चोण्डीर् तृतीय बार्ता होच्छे नारी शोक्तिर् शामर्थ । शारा पॄथिबिर् नारिदेर्के मने करा हय् जे, तारा दुर्बल्, असहाय् ओ परो-निर्भर्शील् । चोण्डि देखाय् एक् जन् नारी कतो खानि शक्ति धारन् कर्ते पारे । कि भाबे नारिरा स्वतन्त्र भाबे काज् करेन् ओ जीबनेर् बिभिन्न समस्या गुलिके दृढभाबे समाधान् करेन् ।
४. शर्ब शेशे चोण्डि मानुष् के आश्शाश् दैय् जीबने जतो किछुइ बाधा, बिघ्न आशूक् ना केनो, मा जेनो आमादेर् समस्त किछु थेके रक्खा करेन् । बर्तमान् जुगे श्री मा शारदा देवि एइ बानि आमादेर् शाम्ने तुले धरेछेन् “ आमार् उपरे समस्त भार् दिये तुमि निश्चिन्त थाको ।
दुर्गा पूजा ओ मा शारोदा : जखन् स्वामि विवेकानन्द बेलूर् मठे दुर्गा पूजा करार् सिद्धान्त निलेन् तखन् सर्व प्रथमे श्री मा शारदा देवीर् अनुमति प्रार्थना करेछिलेन् । स्वमि प्रेमानन्द प्रस्ताव् निये मायेर् निकटे जान् एबं मा अत्यन्त खुशि मने पूजार् अनुमति दान् करेन् । मा सयं एइ पूजाए जोग्दान् करेछिलेन् । स्वामि शिवानन्द के लेखा स्वमिजीर् एक् पत्रे पाइ “ एबारे जैन्तदुर्गार् पूजा देखाबो तबे आमार् नाम् । तुमि एक्टा जाय्गा खूंजे जैन्त दुर्गा के प्रतिष्ठा करो तबे आमार् शोस्ति” । श्री मा शारदा देवि १९१२ एबं १९१६ ख्रीष्टाब्दे बेलुर् मठेर् दुर्गा पूजाए जोग्दान् करेछिलेन् ।
आगमनि : बंग देशे एक्टि प्रचोलितो मत् होलो देवि दुर्गा बत्सरे तीन् दिनेर् जन्न तार् पित्रालये आगमन् करेन् । आगमनि गान्गुलि मा मेनकार् हृदयेर् आर्तिके प्रकाश करे । एइ गान् गुलि मा उमाके श्शागत् जानाबार् जन्ने गावा हए । एइ गान्गुलिर् मध्ये बिबाहिता कन्यार् प्रति पिता मातार् स्नेह प्रतिफलितो होयेछे । एइ आगमनि सन्गीत् गुलि स्वमि विवेकानन्देर् अत्यन्त प्रिय छिलो ।
बेलूर् मठेर् प्रथम् दुर्गा पूजाए षष्ठीर् दिन् स्वामि विवेकानन्द आगमनी गान् गेछिलेन् । शेइ ओइतिज्य, एखन बेलूर् मठे, समान् भाबे पालितो होए आश्च्छे ।
दुर्गा पूजा पद्धति षष्ठि : एइ दिन् कल्पारम्भ, बोधन्, अधिबास्, आमन्त्रण् इत्यादि पद्धतिगुलि अनुशरन् करा होये थाके ।
कल्पारम्भ : कल्पारम्भ् करा होये थाके ओइ दिन् शकाल् बेलाये । एटा होछे एक्टि शंकल्प तुल्य । एते दृढो प्रतिज्ना करा हये जे बाकि तीन् दिन् धरे जथायथ भाबे देविर् पूजा करा हबे । एइ पूजाते एक्टि घट् प्रतिष्ठा करा हए एबं देवि दुर्गार् ओ चोण्डिर् पूजा करा होये थाके ।
बोधन् : एइ अनुष्ठान्टि शंपन्न हये शन्धा बेलाये । बोधन् शब्देर् अर्थ होलो जागरण् । एक्टि जल्पूर्ण तामार् घट् बेल्गाच्छेर् नीचे रेखे देवि दुर्गा के आवाहन् करा हय । किन्तु हिन्दु मतेर् अनुसारे, माघ् थेके आषाढ् माश् उत्तरायन् आर् श्राबन् थेके पौष् माश् दक्खिनायन् । दक्खिनायनेर् शमय् देबतारा थाकेन् निद्रित् । जेहेतु दुर्गा पूजा दक्खिनायने करा होछे तार् जन्न देविर् पूजा पूर्वे बोधन् करा हए ।
अधिवास् : बोधनेर् पर् अधिवास् करा हय । अधिवास् शब्देर् अर्थ होलो आहवान् । बोधनेर् दारा देवि होलेन् जागरिता । एखन् एइ जागरिता देवि के बिल्ब शाखाए आह्वान् करा हए । एइ अधिवास् क्रियाए तिन्टि पर्जाय् देखा जाए । १. देवि दुर्गा एबं बिल्व ब्रिक्ख प्रथम् पुजित हबे । २. छाब्बिस् रकमेर् पवित्र द्रब्ब दिये, देवि दुर्गा एबं बिल्व वृक्खके स्पर्शो करानो हए । ३. अशुभो शक्ति प्रतिहत कर्बार् जन्ने बेदिर् चार् दिके लाल् सूता बान्धा होए थाके ।
आमन्त्रन् : एर् पर् आमन्त्रण् क्रियार् माध्यमे देविके तार् परबर्ति दिन् सप्तमि पूजा ग्रहणेर् जन्ने आमन्त्रण् करा हए । सर्ब शेशे देविर् संक्शिप्त् पूजा एबं आरति करा होए थाके ।
सप्तमि पूजा : एक्टि गुरुत्तपूर्न तत्त आमादेर् जान्ते हबे जे शर्बदाइ एक्टि जीबन्त माध्यम् थेकेइ देविर् दैब शत्ता प्रकाशितो हए । षष्ठिर् दिन् देवि के आवाहन् करा हएछिलो बिल्लो बृक्खे बा तार् शाखा ते । एर् पर् सप्तमिर् दिन् शेइ देवि दुर्गा के आवाहन् करा हए न टि उद्भिदेर् शाखाते । शमश्टिगत भाबे तारा महाशक्ति मा दुर्गारि प्रतिनिधि । जे कय्टि गाछेर् शमष्टि ए क्षेत्रे बैबहृत हए तादेर् नाम्गुलि होछे, कला, कालो कोचु चारा, होलूद् चारा, जयन्तीर् शाखा, विल्व शाखा, द्राडिम्ब शाखा, अशोकेर् शाखा, मान्कोचूर् चारा, धान् चारा । एइ नय्टि गाछेर् प्रत्येकेर् आबार् अधिष्ठात्रि देवि आछेन् । तारा होलेन्, कदलि-ब्राह्मणि, कच्वी-कालिका, हरिद्रा-दुर्गा, जयन्ति-कार्तिकि, विल्वेर्-शिवा, दाडिम्बेर्-रक्त दन्तिका, अशोकेर्-शोकरहिता, मानवृक्खेर्-चामुण्डा, धान्येर्-महालक्ष्मि । एराइ आबार नबो दुर्गा बोले समाजे प्रचलित । एर् पर् देविर् महास्नान् करानो हए । स्नानेर् पर् देवि मूर्ति ते करा हए प्राण् प्रतिष्ठा । एइ समस्त पद्धतिगुलि संपन्नो हले देविर् शोडशोपचार् पूजा करा हए थाके । देविर् बिशेश् पूजार् पर् अन्यानो देव्-देविर् ओ तादेर् वाहन् ओ अन्यानो अस्त्र-शस्त्रेर् पूजा करा हए । एइ सप्तमि पूजा शेश् हए अपराह्ने देविर् भोग् ओ आरतिर् माध्यमे ।
अष्टमि पूजा : सप्तमीर् मतुनि अष्टमितेओ देविर् महास्नान् ओ शोडशोपचार् पूजा करा होये थाके । एर् शंगे नटि घट् बिभिन्न बर्णेर् नटि पताका रेखे ताते मायेर् नबशक्तिके आह्वाहन् ओ पूजा करा हए । तार् पर् चौश्ट्टि जोगिनीर् एबं तार् पर् कोटि जोगिनीर् पूजा करा हए । ए समस्त पर्बेर् पर् आबार् नबदुर्गार् पूजा करा हए थाके । एइ नबदुर्गार् रूप् गुलि होलो जयन्ति, मन्गला, कालि, भद्रकालि, कपालिनि, दुर्गा, शिवा, क्षमा, धात्रि, स्वाहा, ओ स्वधा । अष्टमि पूजा शेश् हए अपराह्ने भोग् ओ आरतीर् माध्यमे ।
कुमारि पूजा : अष्टमिर् दिन् कोनो कोनो जागाए कुमारि पुजा होए थाके । कुमारि पूजा करार् अन्तर् निहितो तात्पर्ज्य श्री रामकृष्णेर् कथाए बेक्तो होयेछे । प्रत्येक् स्त्री मुर्ति होछे जगन्मातार् रूप् आर् बालिकार् मध्ये एइ जगन्मातार् बिषेश् प्रकाश् । ए छाडाओ आमादेर् शास्त्रे कुमारि बालिकाके योगिनि बला होए थाके, अर्थात् शाक्खात् देवि बला होये थाके । प्रत्येक् शक्ति पीठे एइ कुमारि पूजा कर्बार् प्रथा आछे । एक् बत्सर् बयष्का थेके शोलो बत्सर् बयष्का पर्जन्त बालिकारा कुमारि हिशाबे पूजिता होआर् जोग्गो । एक् बत्सर् बयश्का कुमारि के बला हए शन्धा, दु बत्सर् बयश्का कुमारि सरस्वति, तीन् बत्सर् बयश्का कुमारि के त्रिधा, चार् बत्सर् बयश्का कुमारि के कालिका इत्यादि । जखन् स्वामि विवेकानन्द प्रथम् बार् बेलूर् मठे दुर्गा पूजा करेन्, तखन् तिनि अनेक्गुलि कुमारीर् पूज करेछिलेन् । तबे वर्तमाने बेलूर् मठे एक्टि मात्र कुमारि केइ पूजा करा हए । देवि दुर्गा के जे भाबे पूजा करा हए थाके, कुमारिकेओ शे भाबे पूजा करा हए । एवं शर्बशेशे आरत्रिक् दारा एइ पूजा शमाप्त हए ।
शन्धि-पूजा : अष्टमिर् शेश् चौब्बीस् मिनिट् एबं नवमीर् प्रथम् चौब्बीस् मिनिट् के शन्धि काल् बले आक्खातो करा हए । एटि बला हए जे ए शमयटि होलो अत्यन्त पबित्र । एइ शमये देवि दुर्गा के चामुण्डा रूपे पुजा करा होए थाके । एइ पूजाटि, दुर्गा पूजार् शब् थेके गुरुत्वपूर्ण अंश । एइ पूजार् मुक्ख उद्देश होलो मानुषेर् मध्ये जागतिकता ओ अज्यानेर् विलोप् शाधन् ओ ज्नान-शुर्ज्येर् उन्मेष् । एइ शन्धि खने पशु बोलिदानेर् प्रथा आछे । जखन् स्वामिजि १९०१ शाले प्रथम् दुर्गा पूजा करेन् तिनिओ पशु बोलिदानेर् कथा भेबेछिलेन् । किन्तु श्री मा शारदा देवि पशु बोलिदान् कर्ते निषेध् करेन् । मायेर् एइ निर्देश् अनुसारेयि बर्तमानेओ बेलूर् मठे पशू बोलिदान् हए ना । तार् बदले प्रतीक् हिशाबे एक्टि कला बोलि देवा हए थाके ।
नवमि पूजा : सप्तमि ओ अष्टमिर् न्याय् नवमीर् दिने ओ देविर् महास्नान् ओ शोडशोपचार् पूजा करा हए । ए छाडाओ बोलि ओ होम् करा होए थाके । बेलूर् मठे बोलि हिशाबे चाल् कुमुडा, आख् इत्यादि बोलि देवा हए । जे होम् करा हए ता होलो वैदिक् ओ तान्त्रिक् धारार् शम्मिलित रूप् ।
दशमि पूजा : दशमिर् दिन् शकाल् बेलाए देविर् दशोपचार् ओ दधि कर्मा निवेदन् करा हए । तार् पर् पूजारि एवं तन्त्रधारक् देविर् चार् पाशे प्रदक्खिन् करेन् । एर् माध्यमे एहाइ करा होए थाके, जे देवि के नवपत्रिकाए आवाहन् करा हए छिलो एवं मूर्तिर् मध्ये प्रतिष्ठा करा होये छिलो ताकेइ आबार् तार् पूर्व आबाशे फेरत् पाठानो होछे । शन्धा बेलाए दुर्गा प्रतिमा एवं नबपत्रिकाके शोभा जात्रा माध्यमे नदिते बा पुष्करिनि ते विसर्जन् देवा हए । तार् पर् शान्ति जल् भक्तदेर्के देवा हए । तार्पर् एके अपर्के कोलाकुलि करेन् जेनो तारा प्रत्येक् इ मा दुर्गार् शन्तान् । एइ माध्यमे दुर्गा पूजा शकलेर् हृदये आनन्द पूर्ण अनुभुति स्मृति रेखे जाए।
१. एइ ग्रन्थे कोनो कोनो जाय्गाय् ताके देवि ओ अम्बिका नामे अभिहित करा होयेछे । चण्डि ग्रन्थटि शैब्ब्, बैष्णब् ओ शाक्तो धारार् विभाजनेर् पूर्वेइ लेखा होएछिलो, ए कथा सुस्पष्ट ।